Απολιθωμένο Δάσος Λέσβου

ΕΝΑ ΜΟΝΑΔΙΚΟ ΜΝΗΜΕΙΟ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ Η Λέσβος, τρίτο σε μέγεθος Ελληνικό νησί, έχει έκταση 1630 km2 και πλούσια βλάστηση η οποία μας συνδέει με το παρελθόν του Αιγαίου καθώς αποτελεί εξέλιξη της βλάστησης που αναπτύχθηκε στην ευρύτερη περιοχή πριν από πολλά εκατομμύρια χρόνια.
Στη Δυτική Λέσβο, εκεί που τα ηφαιστειακά πετρώματα συναντούν το βαθύ γαλάζιο του Αιγαίου, ο χρόνος και τα κύματα φέρνουν σιγά-σιγά στο φως απολιθωμένα τμήματα φυτών που έζησαν στο μακρινό παρελθόν. Καμιά περιγραφή δεν μπορεί να αποδώσει τη στιλπνότητα, την ομορφιά και την λαμπρότητα των χρωμάτων τους, το αληθινό μεγαλείο των ιστάμενων απολιθωμένων κορμών, την άγρια ομορφιά του ηφαιστειογενούς τοπίου.
Οι σημαντικότερες συγκεντρώσεις απολιθωμένων δένδρων βρίσκονται στις περιοχές Σιγρίου, Ερεσού και Αντισσας. Διατηρούνται επίσης σε άριστη κατάσταση κλαδίσκοι, ρίζες, καρποί και φύλλα.
Η μεγάλη συχνότητα των απολιθωμένων κορμών που διατηρούνται όρθιοι και με το ριζικό τους σύστημα σε πλήρη ανάπτυξη, πιστοποιεί ότι τα δέντρα απολιθώθηκαν στην φυσική τους θέση και δεν έχουν μεταφερθεί στη θέση που τα βρίσκουμε σήμερα. Πρόκειται για ένα αυτόχθονο απολιθωμένο δάσος.
Η Πολιτεία αναγνωρίζοντας τη μεγάλη περιβαλλοντική, γεωλογική και παλαιοντολογική αξία του έχει κηρύξει το «Απολιθωμένο Δάσος» Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης (Π.Δ. 443/85).
Το 1994 ιδρύθηκε το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου στο Σίγρι με σκοπό την μελέτη, έρευνα, ανάδειξη, συντήρηση και φύλαξη του.
Οι επιστήμονες που μελέτησαν το Απολιθωμένο Δάσος αναφέρονται με θαυμασμό στην μοναδικότητα και την επιστημονική αξία του.
Το Απολιθωμένο Δάσος αποκαλύπτει πληροφορίες για τη σύνθεση της Παλαιοχλωρίδας (σημαντικό δείκτη των κλιματικών και περιβαλλοντικών συνθηκών και των μεταβολών τους). Ταυτόχρονα όμως αποτελεί ένα μοναδικό βιβλίο στο οποίο έχει καταγραφεί όλη η γεωλογική ιστορία της λεκάνης του Αιγαίου τα τελευταία 20 εκατομμύρια χρόνια.

Η δημιουργία του απολιθωμένου δάσους
Η έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα στο χώρο του Βορείου Αιγαίου πριν από 20 περίπου εκατομμύρια χρόνια δημιούργησε σύνθετα ηφαιστειακά κέντρα τα οποία εντοπίζονται στο κεντρικό τμήμα της Λέσβου.
Οι ηφαιστειακές εκρήξεις προκάλεσαν την έξοδο μεγάλων ποσοτήτων ηφαιστειακών υλικών οι οποίες σκέπασαν το εκτεταμένο πυκνό και πλούσιο δάσος που υπήρχε την εποχή εκείνη. Tα ηφαιστειακά υλικά κάλυψαν αμέσως τους κορμούς, τα κλαδιά και τα φύλλα των δέντρων. Η απομόνωση των φυτικών ιστών από τις επιφανειακές συνθήκες και η έντονη υδροθερμική κυκλοφορία, θερμών ρευστών πλούσιων σε πυρίτιο που ακολούθησε, επέτρεψε την τέλεια απολίθωση τους. Κατά την διαδικασία αυτή έγινε η αντικατάσταση μόριο προς μόριο, της οργανικής φυτικής ύλης, από ανόργανη. Ετσι διατηρήθηκαν σε άριστη κατάσταση τα μορφολογικά γνωρίσματα των φυτών, οι αυξητικοί δακτύλιοι καθώς και η εσωτερική δομή του ξύλου.

Ανασκαφές στο Απολιθωμένο Δάσος
Τα τελευταία χρόνια οι συστηματικές ανασκαφές που πραγματοποιεί το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου έφεραν στο φως πολλά φυτικά απολιθώματα. Μεταξύ των ευρημάτων περιλαμβάνεται ο μεγαλύτερος μέχρι σήμερα γνωστός ιστάμενος κορμός απολιθωμένου δένδρου σε ολόκληρη την Ευρώπη. Το ύψος του είναι 7,02 m και η περίμετρος του 8,58 m. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα διασωζόμενα φυτικά απολιθώματα στον κόσμο και ανήκει στο είδος Taxodioxylon albertense, που αποτελεί πρόγονο του σύγχρονου δένδρου της Σεκόιας. Αποκαλύφθηκαν επίσης δεκάδες ιστάμενοι απολιθωμένοι κορμοί κωνοφόρων δένδρων. Πολλοί απ΄ αυτούς ανήκουν στο νέο είδος Pinoxylon paradoxum, το οποίο προσδιορίσθηκε για πρώτη φορά στη Λέσβο από τον Καθ. Ε. Βελιτζέλο και παρουσιάζει μεγάλη εξάπλωση στην περιοχή του Απολιθωμένου Δάσους. Κατά τις ανασκαφές έχουν αποκαλυφθεί επίσης πολλά τμήματα απολιθωμένων φυτών (καρποί, φύλλα, κλαδιά, ρίζες), τα οποία εκτίθενται στις αίθουσες του Μουσείου.

Η ποικιλία των φυτών
Από τη συστηματική μελέτη τμημάτων των απολιθωμένων κορμών και φύλλων προσδιορίστηκε το γένος και το είδος των φυτών που συμμετείχαν στην σύνθεση του δάσους της Λέσβου πριν από είκοσι εκατομμύρια χρόνια. Οι περισσότεροι απολιθωμένοι κορμοί ανήκουν στις Ταξοδιείδες (Taxodiaceae), προγονικές μορφές του σύγχρονου είδους Σεκόια καθώς και τις Πρωτοπευκίδες (Protopinaceae), τους προγόνους του σύγχρονου Πεύκου. ‘Eχουν προσδιοριστεί επίσης αντιπρόσωποι των ειδών Λεύκη, Δάφνη, Κανελλόδεντρο, Πλάτανος, Δρυς, Οξιά, Φοίνικας, Σκλήθρο, Σφένδαμος και Κυπαρίσσι.

Επίσκεψη στο απολιθωμένο δάσος
Ο επισκέπτης της Λέσβου έχει πολλές εναλλακτικές λύσεις προκειμένου να επισκεφθεί τις διάφορες συγκεντρώσεις των απολιθωμένων κορμών. Μπορεί να επιλέξει την επίσκεψη στο Μουσείο και σε κάποια από τα υπαίθρια πάρκα το πάρκο του Απολιθωμένου Δάσους, το Γεωπάρκο Σιγρίου, το Γεωπάρκο Πλάκας και το πάρκο στη νησίδα Νησιώπη. Έχουν δημιουργηθεί επίσης πεζοπορικές διαδρομές για τους λάτρεις της πεζοπορίας, της ορειβασίας και της αναρρίχησης που συνδέουν τις απολιθωματοφόρες θέσεις. Η Δυτική Λέσβος διαθέτει το σπάνια φυσικό τοπίο που δημιούργησε η ηφαιστειακή δραστηριότητα και παραμένει αναλλοίωτο από την ανθρώπινη δραστηριότητα.
Μια από τις επιλογές του επισκέπτη είναι να μεταβεί στο Σίγρι, στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους όπου παρουσιάζονται εντυπωσιακά ευρήματα από τις ανασκαφές στο Απολιθωμένο Δάσος και η γεωϊστορική εξέλιξη του Αιγαίου προκειμένου να ενημερωθεί για το μνημείο και τη διαδικασία δημιουργίας του.
Έχουν δημιουργηθεί επίσης πεζοπορικές διαδρομές για τους λάτρεις της πεζοπορίας, που συνδέουν τις απολιθωματοφόρες θέσεις. Ενημερωτικές πινακίδες έχουν τοποθετηθεί στις σημαντικότερες θέσεις ενδιαφέροντος κατά μήκος των διαδρομών.
Δίπλα στις εγκαταστάσεις του Μουσείου βρίσκεται το Γεωπάρκο Σιγρίου έκτασης 20 στρεμμάτων στο οποίο συναντώνται οι μοναδικές εμφανίσεις απολιθωμένων κωνοφόρων και αγγειόσπερμων δένδρων με το ριζικό σύστημα σε πλήρη ανάπτυξη.
Από το Σίγρι μπορεί με καραβάκι να μεταβεί στο γραφικό Μεγαλόνησι ή Νησιώπη. Εκεί θα έχει την ευκαιρία να απολαύσει ωραιότατα χερσαία και θαλάσσια τμήματα με απολιθωμένους κορμούς, αγγειόσπερμων και κωνοφόρων δένδρων.
Σε απόσταση 800m νότια του Σιγρίου βρίσκεται το Πάρκο Πλάκας έκτασης 70 στρεμμάτων, με εντυπωσιακούς κορμούς και μοναδικές εμφανίσεις απολιθωμένων φύλλων. Στη θέση αυτή κατά τη διάρκεια πρόσφατων ανασκαφών αποκαλύφθηκε γιγαντιαίος απολιθωμένος κορμός, με περίμετρο 13,7m, που αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους σε διάμετρο ιστάμενους απολιθωμένους κορμούς στον κόσμο.
Η επίσκεψη στο Πάρκο του Απολιθωμένου Δάσους, συνολικής έκτασης 286 στρεμμάτων, αποτελεί μια μοναδική εμπειρία. Η πρόσβαση σ’ αυτό γίνεται με ασφαλτοστρωμένο δρόμο 5km από το 9ο km επαρχιακής οδού Αντισσας – Σιγρίου.
Εντυπωσιάζει η πληθώρα των όρθιων κορμών, οι οποίοι συγκροτούν ένα απολιθωμένο δασικό οικοσύστημα που δεν εμφανίζεται σε καμία άλλη περιοχή του πλανήτη.
Ο επισκέπτης μπορεί να περιηγηθεί μια ολόκληρη βουνοπλαγιά, από ειδικά διαμορφωμένα μονοπάτια και να θαυμάσει τις μοναδικές εμφανίσεις Πρωτοπευκίδων, που σχηματίζουν μικρές συστάδες. Επίσης τον μεγαλύτερο κατακείμενο κορμό με μήκος μεγαλύτερο των 20 μέτρων, καθώς και πολλούς εντυπωσιακούς μεγάλους ιστάμενους κορμούς προγονικών μορφών Σεκόιας. Ο μεγαλύτερος έχει ύψος 7,02μ. και είναι ο ψηλότερος στην Ευρώπη.

Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου
Ένα παράθυρο στην γεωλογική ιστορία του Αιγαίου τα τελευταία 20 εκατομμύρια χρόνια.

Tο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου βρίσκεται στο Σίγρι Λέσβου και αποτελεί κοινωφελές Νομικό πρόσωπο (Ν.Π.Ι.Δ.) εποπτευόμενο από το Υπουργείο Πολιτισμού και έχει ως σκοπό την μελέτη, έρευνα, ανάδειξη, έκθεση, συντήρηση, φύλαξη και κάθε πρόσφορη αξιοποίηση του απολιθωμένου Δάσους της Λέσβου, που αποτελεί Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης με ιδιαίτερα μεγάλη περιβαλλοντική, γεωλογική και παλαιοντολογική αξία.
Η προσπάθεια ανάδειξης του μοναδικού φυσικού μνημείου εκφράζεται αρχιτεκτονικά μ΄ ένα κτίριο υψηλών απαιτήσεων και προδιαγραφών, ένα κτίριο αρχιτεκτονικής λιτότητας που συνυπάρχει με απόλυτη αρμονία με το φυσικό περιβάλλον. Στη δεκαετία του ‘90 άρχισαν οικοδομικές εργασίες στο κτίριο του Μουσείου. Η πρώτη φάση των οικοδομικών εργασιών χρηματοδοτήθηκε από τα ΜΟΠ Αιγαίου. Η αποπεράτωση των κτιριακών εγκαταστάσεων χρηματοδοτήθηκε από το 2ο Κ.Π.Σ. (ΠΕΠ Βορ. Αιγαίου) με 640.000.000 δρχ.
To 1994 με το νόμο 2260/94 μαζί με τον Οργανισμό για την ανέγερση του νέου Μουσείου της Ακρόπολης, ιδρύθηκε το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου με πρόταση του τότε Υφυπουργού Πολιτισμού Νίκου Σηφουνάκη, ο οποίος εισηγήθηκε το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας του, τη συγκρότηση των θεσμοθετημένων οργάνων του και την λειτουργία του νέου Οργανισμού.

Οι χώροι του Μουσείου
Από την είσοδο πύλη του οικοπέδου ο επισκέπτης έχει να επιλέξει εναλλακτικές διαδρομές και λειτουργίες, που χαράσσονται στο εσωτερικό και εξωτερικό περιβάλλον του Μουσείου. Ανάλογα με τη διαδρομή ο επισκέπτης οδηγείται στον κήπο των αισθήσεων (όπου κυριαρχούν θάμνοι και δένδρα της ελληνικής χλωρίδας, με ιδιαίτερη έμφαση στα αρωματικά φυτά) ή στο μικρό υπαίθριο αμφιθέατρο (χώρος φιλοξενίας πολιτιστικών εκδηλώσεων) στο οποίο οδηγείται από μία διαδρομή όπου κυριαρχούν οι σύγχρονοι αντιπρόσωποι των φυτών που βρέθηκαν απολιθωμένα στην περιοχή του Απολιθωμένου Δάσους. Μια τρίτη διαδρομή συνδέει το μουσείο με τη γειτονική περιφραγμένη απολιθωματοφόρα περιοχή, όπου έχουν αποκαλυφθεί από τις ανασκαφές του Μουσείου, εντυπωσιακά ριζικά συστήματα δένδρων που απολιθώθηκαν επί τόπου πριν από είκοσι εκατομμύρια χρόνια.
Στην απόληξη της κεντρικής διαδρομής βρίσκεται ο κύριος – λιτός – όγκος του μουσείου. Πρόκειται για μονόροφο αρχιτεκτόνημα με λιθοδομή από γκρίζα λάβα, υλικό που κυριαρχεί στην περιοχή. Το Μουσείο έχει συνολικό εμβαδόν κάλυψης 1597 τ.μ. και περιλαμβάνει Μόνιμους Εκθεσιακούς χώρους, Αίθουσα Περιοδικών Εκθέσεων, Βιβλιοθήκη, Εργαστήρια, Αποθήκες, Αίθουσα οπτικοακουστικών μέσων – πολλαπλών χρήσεων, Αναψυκτήριο, Πωλητήριο και Ξενώνα, ένα αυτόνομο τμήμα φιλοξενίας επιστημόνων.
Οι επιμέρους χώροι του κυρίως συγκροτήματος αναπτύσσονται περιμετρικά του κεντρικού αίθριου. Η είσοδος λειτουργεί τόσο ως προέκταση των δύο εσωτερικών αίθριων όσο και ως διαχωριστικός άξονας των λειτουργιών. Στη μία πλευρά του κτιρίου βρίσκονται οι μόνιμοι εκθεσιακοί χώροι (αίθουσα απολιθωμένου δάσους και αίθουσα Αιγαίου) ενώ στην άλλη ο επισκέπτης συναντά το συνεδριακό κέντρο – αίθουσα οπτικοακουστικών μέσων, το καλαίσθητο αναψυκτήριο με εντυπωσιακή θέα στο Αιγαίο, τους χώρους διοίκησης, την αίθουσα περιοδικών εκθέσεων, τη βιβλιοθήκη και τα εργαστήρια έρευνας και συντήρησης των απολιθωμάτων.
Σε ολόκληρο το μουσείο διαχέεται φυσικό φως μέσα από τις γυάλινες οροφές και τα υαλοστάσια των αίθριων. Στο κεντρικό αίθριο εντυπωσιακοί απολιθωμένοι κορμοί και τα αντίστοιχά τους σύγχρονα φυτά δίνουν την εικόνα της χλωρίδας που αναπτυσσόταν στο Αιγαίου πριν από είκοσι εκατομμύρια χρόνια.

Οι μόνιμοι εκθεσιακοί χώροι
Η πρώτη αίθουσα «Παλαιοβοτανικής – Απολιθωμένου Δάσους» παρουσιάζει την εξέλιξη των φυτών στη γη, από τους πρώτους μονοκύτταρους οργανισμούς που εμφανίστηκαν στον πλανήτη πριν από 3,5 δισεκατομμύρια χρόνια μέχρι την εμφάνιση των ανεπτυγμένων φυτών και τη δημιουργία του απολιθωμένου δάσους. Η χλωρίδα του απολιθωμένου δάσους παρουσιάζεται με τους αντιπροσώπους περισσότερων από σαράντα διαφορετικών ειδών που έχουν αποκαλυφθεί και προσδιοριστεί στην ευρύτερη περιοχή της Δυτικής Λέσβου. Απολιθωμένοι κορμοί, κλαδίσκοι, εντυπωσιακά απολιθωμένα φύλλα και αποτυπώματα φύλλων, καρποί και ρίζες των δένδρων παρουσιάζονται μπροστά σε μεγάλων διαστάσεων γραφήματα των φυτών που αντιπροσωπεύουν. Φοινικοειδή, δένδρα της κανέλλας, δαφνίδες, τήλια, οξιά, βαλανιδιά, καρυδιά, σκλήθρο, πλάτανος, γαύρος, πευκίδες και πρωτοπευκίδες, ίταμος ή τάξος, κυπαρισσίδες, κουνιχάμια και εντυπωσιακές σεκόγιες είναι μερικά από τα είδη που παρουσιάζονται στην έκθεση. Ακολουθούν αντιπροσωπευτικά απολιθώματα από διάφορες απολιθωματοφόρες θέσεις του ελληνικού χώρου (Κύμη Ευβοίας, Βεγόρα, Ελασσόνα, Αλιβέρι, Σαντορίνη). Στην ίδια αίθουσα παρουσιάζονται τα πρώτα τεκμήρια για την παρουσία των ζώων που ζούσαν στην περιοχή του Απολιθωμένου δάσους. Εκτίθεται η απολιθωμένη γνάθος δεινοθήριου, προγονική μορφή προβοσκιδωτού ζώου από την περιοχή Γαβαθά, Αντισσας, ηλικίας 20 εκατομμυρίων ετών. Tα οστά του ζώου διατηρήθηκαν μέσα σε λιμναία ιζήματα και αποκαλύφθηκαν από τις έρευνες του Μουσείου.
Αποτελεί ένα από τα παλαιότερα απολιθώματα σπονδυλοζώων στην Ελλάδα, ιδιαίτερα σπάνιο στην Ευρώπη, που πιστοποιεί για πρώτη φορά την παρουσία του είδους στον Ευρωπαϊκό χώρο ταυτόχρονα με την εμφάνιση του στην Αφρική.
Στην δεύτερη αίθουσα «Η εξέλιξη του Αιγαίου» παρουσιάζονται τα γεωλογικά φαινόμενα και διεργασίες που συνδέονται με τη δημιουργία του Απολιθωμένου δάσους καθώς και τη γεωλογική ιστορία της λεκάνης του Αιγαίου τα τελευταία 20 εκατομμύρια χρόνια. Παρουσιάζεται η κίνηση των λιθοσφαιρικών πλακών στην δραστηριότητας στον ελληνικό χώρο. Εντυπωσιακά δείγματα ηφαιστειακών πετρωμάτων και ηφαιστειακοί σχηματισμοί καθώς και προπλάσματα ηφαιστείων εκτίθενται μαζί με τη στρωματογραφία των ηφαιστειακών προϊόντων στη δυτική Λέσβο. Επίσης παλαιογεωγραφικές αναπαραστάσεις που απεικονίζουν την εξέλιξη της περιοχής από τον ωκεάνιο χώρο της Τηθύος στην ηπειρωτική Αιγηίδα χέρσο και τη δημιουργία του ελληνικού Αρχιπελάγους. Το σημερινό Αιγαίο με τα ενεργά ηφαίστεια, τα σεισμικά ρήγματα και το πλήθος των γεωλογικών μνημείων μας υπενθυμίζει ότι οι διαδικασίες που οδήγησαν στην δημιουργία του απολιθωμένου δάσους εξακολουθούν να είναι ενεργές.
Αίθουσα Οπτικοακουστικών Μέσων: Εδώ ο επισκέπτης του Μουσείου μπορεί να ενημερωθεί με χρήση πολυμέσων για την ιστορία και τον τρόπο δημιουργίας του Απολιθωμένου Δάσους και να πληροφορηθεί για τις δυνατότητες που του προσφέρονται να επισκεφθεί τα υπαίθρια πάρκα για να γνωρίσει το μοναδικό φυσικό αυτό μνημείο.
Αίθουσα περιοδικών εκθέσεων: Κάθε χρόνο διοργανώνονται πολλές ειδικές εκθέσεις με θέματα Φυσικής Ιστορίας αλλά και εκθέσεις σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας (ζωγραφικής, γλυπτικής, φωτογραφίας κ.λ.π.).

Επιστημονικές – Εκπαιδευτικές και Πολιτιστικές δραστηριότητες: Στις εγκαταστάσεις του πραγματοποιούνται διεθνή επιστημονικά συνέδρια πολιτιστικές εκδηλώσεις, εκθέσεις, επιστημονικές συναντήσεις διαλέξεις και προβολές.
Τα εκπαιδευτικά προγράμματα του Μουσείου προσελκύουν το ενδιαφέρον μαθητών από όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης.
Το Μουσείο συνεργάζεται με αντίστοιχους φορείς – Μουσεία, Πανεπιστήμια και Ερευνητικά Κέντρα- στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Είναι ιδρυτικό μέλος του Δικτύου Ευρωπαϊκών Γεωπάρκων. Το 2004 το Απολιθωμένο Δάσος εντάχθηκε στο Παγκόσμιο Δίκτυο Γεωπάρκων της UNESCO.

Μουσείο Φυσικής Ιστορίας
Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου
81112 Σίγρι
Τηλ. – Fax : 22530 54434

Κέντρο Πληροφόρησης Μυτιλήνης
8ης Νοεμβρίου 17
81100 Μυτιλήνη
Τηλ. – Fax : 22510 47033

e-mail: lesvospf@otenet.gr lesvospf@otenet.gr
http://www.petrifiedforest.gr/