Δημοτικά Διαμερίσματα Μυτιλήνης

Ο οικισμός Ταξιάρχες ή Καγιάνι είναι σκαρφαλωμένο ψηλά στις Ανατολικές πλαγιές της Αμαλής. Η θέα είναι υπέροχη από τις γραφικές ταβερνούλες που διαθέτει. Το στεφανώνει ο επιβλητικός βράχος και το στολίζει ο μεγάλος ναός του Ταξιάρχη, Βυζαντινού Σταυροειδούς Ρυθμού. Τούτος φιάχθηκε ανάμεσα στα 1903 και 1958. Στην θέση του υπήρχε μικρότερος ναός στον οποίο ανήκε σαν τοιχογραφία (του 17ου αιώνα) ο Ταξιάρχης, που τώρα είναι κλεισμένος σε εικονοστάσι. Στην αγορά υπάρχει η παλιά βρύση του 1753 (με ανακαίνιση του 1875). Αξιόλογες είναι χαμηλότερα οι υπόγειες πηγές (στην Αγία Θέκλα), με καμαροσκέπαστες στοές από τούβλο. Σ’ αυτή τη ρεματιά, βρίσκεται ο μεταβυζαντινός ναός της Παναγίας της Ποταμούσας, ενώ στο βράχο του Αγίου Βαρθολομαίου (ρεματιά προς τα Λουτρά), το σπήλαιο με την νεολιθική θέση.

Η Αγία Μαρίνα, βλέπει προς την Ανατολή με υπέροχη θέα. Χαμηλά στο χωριό βρίσκεται η Τρίκλητη Βασιλική της Αγίας Μαρίνας που κτίσθηκε στα 1797. Έχει ωραιότατο ξυλόγλυπτο τέμπλο και δεσποτικό του 1839. Στην εκκλησία έχουν εντοιχιστεί αρχιτεκτονικά μέλη (θωράκια, αμφικιονίσκοι κ.α.) από τον Βυζαντινό ναό που βρίσκεται ψηλά στην Αμαλή (Παναγία της Αμαλής) σε μια υπέροχη θέα μέσα στα Πεύκα. Εδώ βρίσκεται και το αρχοντικό της οικογένειας των Βερναρδάκηδων, ενώ μια μνημειακή βρύση είναι φτιαγμένη στα 1818. Χαμηλά στην παραλία (Νεάπολη) δίπλα στο ξενοδοχείο «Lesvos beach» έχει ανασκαφεί μια Παλαιοχριστιανική Βασιλική (των Αργάλων), με βαπτιστήριο, ενώ το κεντρικό κλίτος έφερε ψηφιδωτά. Είναι κτίσμα του 5ου αιώνα. Επάνω από το αεροδρόμιο οι πηγές του ποταμού Λαγκάδα με κτιστό φρεάτιο και υδατόπυργο, έδωσαν τα νερά τους για υδροδότηση της Μυτιλήνης. Τώρα σώζονται οι δέκα υδρόμυλοι που λειτουργούσαν τον προηγούμενο αιώνα (μέχρι το 1941) με τα ίδια νερά.

Σκάλα Λουτρών

Το χωριό
Τα Λουτρά βρίσκονται προς τα δυτικά. Όμορφο χωριό που ζει μέσα σε μια περιοχή με απέραντους ελαιώνες. Στην είσοδό του, εντοπίστηκαν λείψανα Ρωμαϊκής εποχής. Ο Αη Γιώργης (1815, επέκταση 1840) φέρει στέρνα υπόγειας πηγής (αγίασμα). Λιθόστρωτα, πλατάνια και παραδοσιακά καφενεία στολίζουν το χωριό με την υπέροχη θέα. Στην Σκάλα Λουτρών ακόμα δουλεύει ο παλιός ταρσανάς, ενώ μπορεί κανείς να βρει καταπληκτικούς ψαρομεζέδες, στις πολλές ταβέρνες. Στον γραφικό λόφο της Παναγίας υπάρχει αρχαίο οχυρό, ενώ τάφοι βρέθηκαν στις δεξαμενές υγρών καυσίμων (παραθαλάσσιος αρχαίος οικισμός). Στον όρμο του Παλαιοπόταμου (νότια της Σκάλας) εντοπίστηκε αρχαίος οικισμός, ενώ στον Αγιο Ερμογένη με το ομώνυμο εκκλησάκι πάνω στο βράχο, το φαγητό και το κολύμπι είναι απόλαυση. Νοτιότερα, στην Χαραμίδα, υπάρχουν και άλλες ταβέρνες και ενοικιαζόμενα δωμάτια. Στον εσωτερικό δρόμο Χαραμίδας – Λουτρών έχει ανασκαφεί μια παλαιοχριστιανική Βασιλική (των Τσεσμέδων) του 5ου μ.Χ. αιώνα, με ωραίο ψηφιδωτό (πτηνά και κληματίδες) στο μεσαίο κλίτος. Βορειότερα, δίπλα στην ακτή, υπάρχει το πέτρινο νησάκι Αγιος Ισίδωρος.

Η Παναγιούδα είναι παραθαλάσσιο μικρό χωριό με λιμάνι και αρκετές καφετέριες και ταβέρνες. Εδώ κατοίκησαν μετά τον σεισμό του 1867 κάτοικοι από τον Αφάλωνα , αλλά κύρια στα 1928 ήρθαν οι πρόσφυγες από την Μικρά Ασία και έδωσαν το χρώμα τους. Η Βυζαντινού ρυθμού Παναγία χτίστηκε στα 1896. Αρκετά παλιά βιομηχανικά κτήρια δείχνουν την χρήση του τόπου παλιότερα (ελαιοτριβείο, σαπωνοποιείο, βυρσοδεψείο και ταρσανάδες). Το παλιό χωριό είναι κτισμένο στο λόφο Βουνάρι. Η μεγάλη οθωμανική βρύση στο δρόμο κτίστηκε στα 1807. Βορειότερα υπάρχει ο οικισμός Καλαμάρι (παλιό μικρό χωριό) με φοίνικες στην παραλία. Αρχαία λείψανα υπάρχουν στα ξωκλήσια του Αη Γιώργη και του Αγίου Κωνσταντίνου, ενώ απέναντί τους, επάνω στο δρόμο η θέση Καθώ, φιλοξενεί λείψανα εκτεταμένου αρχαίου οικισμού.

Η Μόρια είναι μεγάλο και πανέμορφο χωριό. Αναφέρεται σαν Morea σε έγγραφο των Γενοβέζων Γατελούζων (1456). Ο Αη Βασίλης είναι κτίσμα του 1769 με επέκταση (νάρθηκας) του 1932. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο του είναι του 1781. Στην κορυφή του λόφου που φιλοξενεί το χωριό, ο Αη Δημήτρης (1889) και το παλιό σχολείο (του 1848) μαζί με τα πεύκα στεφανώνουν το χωριό. Ωραία σπίτια και γραφικά καφενεία (της Εκκλησίας κ.α.) το στολίζουν. Η διπλή βρύση στην πλατεία φέρει οθωμανική επιγραφή του 1774. Στον κάμπο του, πανέμορφα αρχοντικά μιλούν με την δόξα των 50 πυργόσπιτων στα 1890. Εδώ υπήρχε μεγάλος οικισμός. Λείψανά του είναι διάσπαρτα παντού. Μια καμαροσκέπαστη κατασκευή γνωστή ως Θερμέλια δίπλα στο δρόμο από Μυτιλήνη, θεωρείται Ρωμαϊκής εποχής. Επάνω από αυτήν στο ύψωμα φιλοξενείται το αρχαίο λατομείο μαρμάρου (320 π.Χ. – 4ος μ.Χ. αιώνας, που οικοδόμησε την ρωμαϊκή Μυτιλήνη).

Από το εσωτερικό του ναού της Αγ. Βαρβάρας

Σκάλα Παμφίλων

Τα Πάμφιλα
Το χωριό Πάμφιλα είναι χτισμένο στον λόφο Βουνάρι και αναφέρεται στο κώδικα του 1565, ενώ το όνομά του το αποδίδουν στην ποιήτρια Παμφίλη, σύγχρονη της Σαπφούς. Ωραιότατα καφενεία βρίσκονται κατά μήκος του δρόμου και στην εσωτερική του πλατεία. Στην είσοδο υπάρχουν το Γυμνάσιο-Λύκειο και το παλιό Δημοτικό (Βοστάνιο). Στους λόφους Ατήγανος και Ανεμόμυλος εντοπίστηκαν θέσεις της πρώιμης χαλκοκρατείας. Όμορφες βρύσες (μια με οθωμανική επιγραφή του 1789) κοσμούν το χωριό. Το καμάρι του όμως είναι η Αγία Βαρβάρα, που στεφανώνει με τον επιβλητικό της όγκο τον οικισμό. Τρίκλητη βασιλική με εγγεγραμένο τρούλο έχει ύψος 12 μέτρα και μήκος 3 μέτρα. Το μαρμάρινό της τέμπλο, έργο του 1878 είναι έργο του Τηνιακού γλύπτη Ιωάννη Χαλεπά (πατέρα του φημισμένου γλύπτη Γιαννούλη). Στην Σκάλα Παμφίλων, τα ερειπωμένα εργοστάσια (Αττκινσον, Βοστάνη κ.ά.) δείχνουν την σημασία που είχε η περιοχή παλαιότερα. Εδώ στο λιμανάκι υπάρχει γραφική ταβέρνα για φαγητό.

Τα Αλυφαντά είναι ένα μικρό χωριό, δυτικά της Μυτιλήνης. Η εκκλησία του ο Αϊ Γιώργης κτίστηκε στα 1912. Στην πλατεία του υπάρχει το μοναδικό καφενείο. Δυτικά του, σε ύψωμα υπάρχει ο Αϊ Νικόλας ο Αλυφαντάς, όπου δίπλα του τα βράχια είναι σκαμμένα από αρχαίο λατομείο. Στον ίδιο λόφο φιλοξενείται το σπήλαιο του Μαγαρά, ευρήματα από το οποίο το χαρακτηρίζουν, σαν ιερό τόπο (αγγεία, νομίσματα του 6ου / 5ου π.Χ. αιώνα).

Η θέα από το χωριό Αφάλωνας είναι υπέροχη. Το χωριό αναφέρεται στον κώδικα του 1565 και δοκιμάστηκε άσχημα από τον σεισμό του 1867. Ο αρχιτέκτονας Αδαλής έφτιαξε στα 1914 την επιβλητική εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Το χωριό διακοσμούν ωραιότατες βρύσες (μια του 1837). Δυστυχώς από τους 14 πύργους που είχε, μετά τον σεισμό του 1867 έμειναν δυο μόνο ανέπαφοι και λίγα σπίτια με σαχνισίνια. Στην κορυφή, στο μεγάλο οροπέδιο (Επάνω Αλώνια, Αφάλωνας) ήταν το γυμνάσιο επί τουρκοκρατίας. Εδώ παλεύανε οι έφεδρες της οργάνωσης “Ατλας”. Πιο πέρα, γύρω από την Παναγία την Αρμενοπούλα υπάρχουν λείψανα μεγάλου οικισμού. Δυτικά του χωριού, γύρω από τα εξωκλήσια του Αϊ Γιώργη (θέση Πατιά) και του Αγίου Θεράποντα, υπάρχουν οικιστικά λείψανα, ενώ στην Αγία Τριάδα, σε μια επιβλητική ρεματιά, πλάι στον κόλπο της Γέρας, μαρτυριέται η ύπαρξη μοναστηριού.